Χάρτης διαδρομής

Προβολή
Λήψη

Λίγες από τις συνδέσεις ανάμεσα στα χωριά του Γράμμου και τις παλιές περιφέρειές τους έχουν μείνει ενεργές στις μέρες μας, κυρίως λόγω της εγκατάλειψης των αγροτικών δροαστηριοτήτων επί δεκαετίες.

Παράλληλα, το δασικό οδικό δίκτυο, αν και περιορισμένο, απορρόφησε όλο το φόρτο μετακίνησης ζώων και ανθρώπων, με αποτέλεσμα τα μονοπάτια να κλείσουν και να ξεχαστούν.

Άλλα μονοπάτια εντάχθηκαν σε έργα υποδομής, όπως υδραγωγεία, και έτσι είναι ακόμα και σήμερα σαφή και βατά. Μια τέτοια περίπτωση είναι η διαδρομή από το Γιαννοχώρι στην κορυφή Αλεβίτσα, μια σύντομη αλλά ευχάριστη πορεία πάνω σε εγκαταλελειμένο χωματόδρομο που έχει μετατραπεί σε πλατύ μονοπάτι.

Από το παρόδιο τμήμα του Γιαννοχωρίου, ανεβαίνουμε με μικρό χωματόδρομο στη μεγάλη ενοριακή εκκλησία του χωριού. Από εδώ θα πάρουμε έναν παλιό και στο μεγαλύτερο μήκος του κατεστραμμένο χωματόδρομο που ανεβαίνει στην Αλεβίτσα. Το παλιό αυτό δρομάκι ακολουθεί πιστά ή πολύ κοντά τον προπολεμικό μουλαρόδρομο που ελισσόταν στη βραχώδη ράχη, γνωστή σήμερα ως Σκάλα Γιαννοχωρίου.

Ο χωματόδρομος διαγράφει μία ανοιχτή καμπή απέναντι από ένα απόκρημνο όγκο φλύσχη. Στη βάση του όγκου αυτού περνάει το παλιό μονοπάτι που διατηρείται καθαρό και βατό. Είτε από τον χωματόδρομο είτε από το μονοπάτι βγαίνουμε στο πάνω μέρος αυτού του όγκου και συνεχίζουμε με ελιγμούς στη βραχώδη ράχη. Στο τμήμα αυτό συναντάμε πολλά φυτά των βραχωδών βιοτόπων και ανάμεσα τους το σπάνιο Onosma pygmaeum.

Σύντομα βγαίνουμε σε μεγάλο λιβάδι όπου συναντάμε έναν πλατύτερο χωματόδρομο και τον ακολουθούμε ανηφορικά. Κατά μήκος του χωματόδρομου αυτού θα δούμε τις αναβλύσεις που τροφοδοτούν το υδραγωγείο του Γιαννοχωρίου. Μέχρι εδώ το τοπίο είναι σε μεγάλο βαθμό γυμνό λόγω της φύσης του πετρώματος και με υπέροχη θέα στις κοιλάδες του Αλιάκμονα.

Λίγο ψηλότερα. στο τέλος του μεγάλου λιβαδιού, συναντάμε έναν πιο κεντρικό χωματόδρομο. Στο τμήμα αυτό έχουμε ήδη μπει στη ζώνη της οξιάς και διασχίζουμε πυκνές ή αραιές ζώνες. Η χλωρίδα της περιοχής φιλοξενεί πολλά είδη που αναζητούν υγρές τοποθεσίες, όπως οι ορχιδέες των λιβαδιών.

Με τον χωματόδρομο αυτόν θα φτάσουμε σε μια ακόμα διακλάδωση, όπου θα δούμε σχετικά μεγάλες αλλά ερειπωμένες στρατιωτικές εγκαταστάσεις του 2ου ΠΠ. Καταλήγουμε στην κορυφή Αλεβίτσα όπου οχυρωματικά έργα και φυλάκιο του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου.

Πάνω στο πλάτωμα της κορυφής, που είναι εν μέρει τεχνητό, διακρίνονται εκτεταμένα οχυρωματικά έργα της περιόδου του Εμφυλίου, αλλά κυρίως της πρώτης μετά τον πόλεμο δεκαετίας, όπως φαίνεται από τα υλικά και τις τεχνικές.

Όλη η στέψη, αλλά και οι πλαγιές του λόφου, είναι κατασκαμμένες και φαίνεται ότι υπήρχε ένα δαιδαλώδες δίκτυο επικοινωνούντων χαρακωμάτων και χώρων πυρομαχικών και διαμονής.

Στο τελευταίο αυτό τμήμα υπάρχουν μικρές συντομεύσεις που χρησιμοποιούν παλιά μονοπάτια. Αν και οι συντομεύσεις αυτές είναι καθαρές και βατές, είναι πιο ενδιαφέρουσες σε μια γρήγορη κατάβαση, παρά στην ανάβαση.

Η διαδρομή δεν έχει σήμανση. Από το Γιαννοχώρι μέχρι την κορυφή Αλεβίτσα, η πορεία έχει μήκος 5.1 χλμ. και μπορεί να γίνει σε 2ω30. Νερό θα βρούμε περιστασιακά στην υπερχείλιση της υδρομάστευσης του παλιού υδραγωγείου.

Υψομετρικό προφίλ

Υψόμετρα αφετηρίας – προορισμού και μέγιστο ύψος

Χάρτης διαδρομής

Προβολή
Λήψη

Η διαδρομή από τον επαρχιακό δρόμο Καστοριάς-Νεστορίου προς τον καταρράκτη της Τσούκας και η σύνδεση μέσω της μονής Τσούκας με το Νεστόριο είναι η πιο εντυπωσιακή και πυκνή σε οπτικά ερεθίσματα διαδρομή της περιοχής του ανατολικού Γράμμου.

Η πορεία ξεκινά από τον κεντρικό άσφαλτο που εξυπηρετεί το Νεστόριο, όπου υπάρχει και σχετική πινακίδα. Ακολουθούμε την καλή σήμανση και μια διαδοχή από σαφή μονοπάτια και δρομάκια φτάνουμε στη βάση του καταρράκτη της Τσούκας. Εδώ η φύση έχει ζωγραφίσει ένα εξαίσιο και ρέοντα πίνακα, με κύρια συστατικά τη ροή και τη βουή του νερού.

Από εδώ ανεβαίνουμε στη μονή Τσούκας. Το καθολικό της μονής είναι κτισμένο στη στέψη ενός επιβλητικού μονόλιθου και είναι αφιερωμένο στη Ζωοδόχο Πηγή. Λίγο χαμηλότερα στον ίδιο βράχο κρύβεται το μονΰδριο των Ταξιαρχών.

Από τη μονή Τσούκας θα ακολουθήσουμε ένα καλά σημασμένο μονοπάτι που περιτρέχει διαδοχικά λιβάδια και ρεματιές, περνώντας από χαρακτηριστά τοπία του φλύσχη. Στους λιγοστούς βραχώνες και ανάλογα με την εποχή θα βρούμε μικρά ερπετά και ασυνήθιστα αγριολούλουδα, ενώ στα λιβάδια θα συναντήσουμε μεγάλη ποικιλία και αριθμούς από ορχιδέες. Αφού τμήσουμε τον άσφαλτο προς το χωριό Στενά, θα συνεχίσουμε σε ομαλές, καταπράσινες πλαγιές μέχρι τη θέση Πυροβολεία, από όπου αρχίζουμε την κατάβαση προς το Νεστόριο. θα περάσουμε κοντά από το αναρριχητικό πεδίο και την παλιά πηγή ύδρευσης του οικισμού και θα καταλήξουμε στην κεντρική πλατεία της άνω συνοικίας.

Υψομετρικό προφίλ

Υψόμετρα αφετηρίας – προορισμού και μέγιστο ύψος

Χάρτης διαδρομής

Προβολή
Λήψη

Σε όλη την έκταση του Γράμμου, θα συναντήσουμε μικρούς, έρημους και συνήθως ερειπωμένους οικισμούς, που σηματοδοτούν μια παλιότερη προσπάθεια εποίκησης του βουνού. Όλοι αυτοί οι παλιοί οικισμοί βρίσκονται σε θέσεις με πολλά φυσικά πλεονεκτήματα, αλλά κυρίως κρυπτικές και προστατευμένες.

Ένας από τους παλιούς αυτούς οικισμούς είναι η Παλαιά Κοτύλη, καλά κρυμμένη στον άξονα μιας κοιλάδας πλούσιας σε νερά και εδαφικούς πόρους. Από τον οικιστικό ιστό του χωριού δεν απομένει παρά η μεγάλη ενοριακή εκκλησία, που διατηρείται σε άριστη κατάσταση.

Από την Παλιά Κοτύλη, μια σειρά από μικρά μονοπάτια και δασόδρομους οδηγούν στα Λιβάδια Κοτύλης, ένα μεγάλο πλάτωμα, όπου σήμερα έχει δημιουργηθεί το Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης. Το κτηριακό συγκρότημα περιλαμβάνει ξενώνες, μουσείο και αίθουσες συναντήσεων.

Από το Πάρκο ξεκινά το μονοπάτι προς την κορυφή Πύργος Κοτύλης. Το μονοπάτι είναι καθαρό και καλά σημαδεμένο και οδηγεί σε μία ώρα στο πυροφυλάκειο της κορυφής.

Υψομετρικό προφίλ

Υψόμετρα αφετηρίας – προορισμού και μέγιστο ύψος

Χάρτης διαδρομής

Προβολή
Λήψη

Αν και οι περισσότεροι επισκέπτες προτιμούν το χωματόδρομο για να ανέβουν στις λίμνες των Αρενών, μέσα στις σκοτεινιές του δάσους κρύβεται το παλιό μονοπάτι από το Πευκόφυτο. Ελάχιστα χρησιμοποιημένο τα τελευταία χρόνια, το μονοπάτι έχει μια βασική σηματοδότηση που μας επιτρέπει να το ακολουθήσουμε και να βρεθούμε από το χωριό στην καρδιά του Γράμμου.

Ξεκινάμε από το κέντρο του Πευκόφυτου δίπλα σε μεγάλη πέτρινη κρήνη. Ανηφορίζουμε σε τσιμεντένιο δρομάκι που σύντομα γίνεται ένας ελάχιστα χρησιμοποιημένος χωματόδρομος. Αγνοούμε το παρακλάδι που πηγαίνει προς τη δεξαμενή του χωριού και συνεχίζουμε στο δρομάκι δεξιά, που μας φέρνει στον άξονα της ρεματιάς.

Δρασκελίζουμε τα άφθονα νερά του ρέματος με τη βοήθεια ημικατεστραμμένης ξύλινης γέφυρας και συνεχίζουμε σε χωματόδρομο που ανηφορίζει μέχρι το χαλικόστρωτο δρόμο, ο οποίος εξυπηρετεί τη μεγάλη υδρομάστευση της πηγής.

Μετά από 100μ. αφήνουμε τον κεντρικό αυτό χωματόδρομο και μπαίνουμε σε δρομάκι που σβήνει σε μεγάλο ξέφωτο. Εδώ ξεκινάει το μονοπάτι για τις λίμνες Μουτσάλια. Το μονοπάτι είναι εγκαταλελειμμένο εδώ και πολλά χρόνια και στο μεγαλύτερο μήκος του το ίχνος του δεν διακρίνεται επί του εδάφους. Κύριο βοήθημα προσανατολισμού είναι τα αραιά μεταλλικά σημάδια που έχει τοποθετήσει ο ΕΟΣ Ιωαννίνων.
Στο πρώτο τμήμα το μονοπάτι ακολουθεί ένα επίμηκες άνοιγμα στο δάσος, το οποίο είναι το υπόλειμμα από μια σειρά παλιές πεζούλες. Περνάμε από μικρή πηγή με ξύλινη ποτίστρα και συνεχίζουμε σε ανοιχτή ρεματιά. Για τα επόμενα 200-300 μέτρα, η διαδρομή ελίσσεται μέσα σε πυκνή αναγέννηση ελάτων, ένα πεδίο που το διασχίζουμε με σχετική δυσκολία.

Συνεχίζουμε σε μια ανοιχτή ρεματιά και αφού περάσουμε από μία μικρή ανάβλυση φτάνουμε σε λιβαδάκι που βρίσκεται σε ομαλό ώμο. Από εδώ θα ανηφορίσουμε με σχετική δυσκολία σε απότομη βραχώδη ρεματιά, μοναδικό βατό πέρασμα της όλης πλαγιάς. Μετά το τέλος της ρεματιάς, σε πιο ομαλό πλέον πεδίο, θα περάσουμε από μια δεύτερη μικρή ανάβλυση. Λίγο μετά συναντάμε το ξεκίνημα ενός σκέλους της διαδρομής που ακολουθεί ευδιάκριτο αν και εγκαταλελειμμένο μονοπάτι. Στο τμήμα αυτο, το παλιό μονοπάτι κερδίζει ύψος με δύο μεγάλες τραβέρσες και μας φέρνει σε ένα τμήμα του δάσους με πολύ μεγάλες και αραιές οξιές. Εδώ θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε μια σειρά από πεσμένους κορμούς, οι οποίοι διακόπτουν τη συνέχεια του μονοπατιού. Θα το ξαναβρούμε λίγο ψηλότερα και θα το ακολουθήσουμε μέχρι τον δασικό δρόμο Χρυσή-Αρένες.

Θα ακολουθήσουμε αυτό το δρόμο και θα συμβάλλουμε με τον χωματόδρομο Αετομηλίτσα-Αρένες, τον οποίο θα ακολουθήσουμε μέχρι τις λίμνες των Αρενών.

Η διαδρομή έχει μήκος 7 χλμ. και μπορεί να γίνει σε 2ω30. Όλη η διαδρομή κινείται σε πυκνό δάσος οξιάς και συστάδες κωνοφόρων και βρίσκεται υπό σκιά.

Υψομετρικό προφίλ

Υψόμετρα αφετηρίας – προορισμού και μέγιστο ύψος

Χάρτης διαδρομής

Προβολή
Λήψη

Η Βλαχόστρατα του Γράμμου ήταν, όπως και οι άλλοι ομώνυμοι κτηνοτροφικοί δρόμοι της παλιάς εποχής, ένας δρόμος των καραβανιών που εξυπηρετούσαν την άφιξη, την τροφοδοσία, τις συναλλαγές και τελικά την αναχώρηση των μεγάλων κοπαδιών των Βλάχων και των Σαρακατσάνων ημινομάδων.

Οι Βλάχοι έφταναν στο Γράμμο από τα χειμαδιά της Θεσσαλίας, ενώ οι Σαρακατσάνοι από τις παράκτιες ζώνες της Ηπείρου. Μπαίνοντας στο βουνό από τα ανατολικά ή τα νότια, έφταναν στο τελευταίο τμήμα της Βλαχόστρατας, στην περιοχή του Λιανοτοπίου και δρασκελίζοντας το διπλό βράχο που προστάτευε την κοιλάδα της Γράμοστας, κατέληγαν στο χωριό Γράμοστα, στη βάση των απέραντων λιβαδιών του Γράμμου.

Στη διάρκεια του 2ου ΠΠ, η Βλαχόστρατα ήταν ακόμα ο μοναδικός δρόμος για την προσπέλαση της κοιλάδας της Γράμοστας – το σημερινό οδικό δίκτυο είναι πολύ πρόσφατο και το φαράγγι της Γράμοστας είναι πρακτικά αδιάβατο. Το πέρασμα Πόρτες εξασφάλιζε την φυσική οχύρωση της διάβασης, προστατεύοντας ταυτόχρονα και τα μικρά λιβάδια στη ζώνη της ανατολικής πύλης του φαραγγιού. Στη μικρή, κρυπτική αυτή λουρίδα ήπιου αναγλύφου, ακριβώς μπροστά στο φαράγγι, δίπλα σε πηγές και κάτω από την στέγη των θεόρατων βράχων, στήθηκε και λειτούργησε το Νοσοκομείο του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στα βίαια χρόνια του Εμφυλίου. Για την προσπέλαση του ιστορικού αυτού τόπου, δες τη διαδρομή Λιανοτόπι-Νοσοκομείο Ανταρτών.

Σήμερα σώζεται μόνο ένα μικρό μέρος της μεγάλης αυτής λεωφόρου των κοπαδιών. Ξεκινά από το Λιανοτόπι και καταλήγει στο χωριό Γράμμος, περνώντας από τις Πόρτες, πάνω από το νότιο βράχο του φαραγγιού του άνω ρου του Αλιάκμονα. Η παλιά αυτή στράτα αλλού έχει πλάτος σχεδόν 2 μέτρα και σταθερό πετρόστρωτο κατάστρωμα, ενώ αλλού έχει υποβαθμιστεί σε στενό χωμάτινο μονοπάτι.

Το μονοπάτι ανηφορίζει με ήπιες κλίσεις από το Λιανοτόπι προς τις Πόρτες, όπου μεγάλο πέτρινο εικονοστάσι και μετά κατηφορίζει με ελιγμούς προς το εσωτερικό της λεκάνης. Συνεχίζει ομαλό, αν και στενό και κάπου-κάπου ασαφές, πάνω στα λιβάδια που απλώνονται στη νότια όχθη του ποταμού.

Υψομετρικό προφίλ

Υψόμετρα αφετηρίας – προορισμού και μέγιστο ύψος

Χάρτης διαδρομής

Προβολή
Λήψη

Το Νοσοκομείο Ανταρτών, απλώνεται βόρεια και νότια της Βλαχόστρατας που συνέδεε το Λιανοτόπι με την Γράμμουστα. Είναι ένα από τα εμφανέστερα κτιστά μνημεία που άφησε πίσω του ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας, ο οποίος στη φάση της ανάπτυξής του, οργάνωσε τις μονάδες στήριξης και επιμελητείας του στο Γράμμο.

Το νοσοκομείο του Γράμμου είναι τμήμα ενός δικτύου νοσοκομείων που αναπτύχθηκαν στην τριετία 1947-49 από την υγειονομική υπηρεσία του ΔΣΕ. Ανάλογα νοσοκομεία οργανώθηκαν στο Βροντερό της Μικρής Πρέσπας, στους Μύλους του Τίρνοβου, στο Πισοδέρι, στον Αμάραντο, στην περιοχή της Φλώρινας και βόρεια από το Γιαννοχώρι.

Τα νοσοκομεία αυτά, εκτός από τις πολεμικές ανάγκες εξυπηρετούσαν και τις ανάγκες των τοπικών πληθυσμών, καθώς τα χωριά των περιοχών αυτών δεν είχαν εκκενωθεί. Φυσικά, πρόκειτο για υποδομές ανάγκης, φτιαγμένες με μεγάλη βιασύνη και κάτω από εξαιρετικά αντίξοες καταστάσεις, που λειτούργησαν μέσα σε δύσκολες υγειονομικές συνθήκες, με μόνο άφθονο υλικό το θάρρος των νοσηλευτών και νοσηλευομένων και την ελπίδα όλων ότι ο αγώνας τους αποτελεί τη μαγιά ενός καλύτερου κόσμου.

Μεγαλύτερο όλων των αντάρτικων νοσοκομείων, με καλύτερη υποδομή και με δυνατότητα μόνιμης περίθαλψης αρχικά περίπου 500 τραυματιών, ήταν το σύμπλεγμα κτισμάτων, κρυψώνων και σπηλιών του Νοσοκομείου του Γράμμου που αρχικά λειτουργούσε στο Γιαννοχώρι και το Μονόπυλο.Το νοσοκομείο, μεταφέρθηκε στη συνέχεια και λειτούργησε στη ζώνη της ανατολικής πύλης του φαραγγιού του Αλιάκμονα, θέση κρυπτική και ασφαλή, που επέτρεπε αθέατους ελιγμούς διαφυγής.

Η λειτουργία του ξεκίνησε το 1947 στο Λιανοτόπι, κοντά στο παλιό χωριό. Στο τέλος του 1947 το νοσοκομείο μεταφέρθηκε στον Αμάραντο για να καλύψει τις ανάγκες της επιχείρησης της Κόνιτσας. Το 1948 επέστρεψε στο Λιανοτόπι και μεταφέρθηκε ψηλότερα, κάτω απο τη Σκάλα, καθώς χρειάστηκε περισσότερος και ασφαλέστερος τόπος για τις ανάγκες ανάπτυξης 1.500 κρεβατιών, ενόψη της μεγάλης μάχης του Γράμμου (Ιούνιος-Αύγουστος 1948). Στις σπηλιές μεταφέρθηκε ένα μικρό τμήμα του, για μόλις δυο μέρες, την παραμονή του ελιγμού του ΔΣΕ από το Γράμμο προς το Βιτσι (21 Αυγούστου 1948). Την Άνοιξη του 1949, το νοσοκομείο λειτούργησε και πάλι στον ίδιο χώρο ανατολικά της Σκάλας, ενώ στη διάρκεια των τελικών μαχών είχε ήδη μεταφερθεί στους Χιονιάδες.

Από τις γραπτές περιγραφές των Σακελαρίου και Τζαμαλούκα, των δύο γιατρών που είχαν την ευθύνη δημιουργίας και λειτουργίας του νοσοκομείου και με τη βοήθεια νοσοκόμων που υπηρέτησαν εδώ, εντοπίστηκαν πριν από δυο χρόνια τα 13 βασικά, πέτρινα κτίρια του νοσοκομείου, στα βόρεια του παλιού μονοπατιού που κατέβαινε από το Σούφλικα προς Λιανοτόπι (η διαδρομή σημάνθηκε πρόσφατα).

Η προσπέλαση στους χώρους του νοσοκομείου γίνεται σήμερα εύκολα με τετρακίνητο όχημα καθώς από το κιόσκι στο Λιανοτόπι, αρχικά με κατεύθυνση νότια, ανεβαίνει δασικός δρόμος, ο οποίος στην αρχή κινείται παράλληλα με το ρέμα κι αφού πάρει 150 μέτρα ύψος, φτάνει στον χώρο του νοσοκομείου ύστερα από απόσταση 1700 μέτρων. Από εκείνο το σημείο ο δασικός συνεχίζει βόρεια μέχρι να συναντηθεί με την Βλαχόστρατα. Σε μεγάλο βράχο έχει τοποθετηθεί αναμνηστική πλάκα και ακριβώς δίπλα στο δρόμο βρίσκεται ο 1ος θάλαμος. Σε μια διάμετρο 150 μέτρων βρίσκονται αριθμημένα και τα υπόλοιπα κτίσματα. Στο νοσοκομείο μπορεί κάποιος να ανέβει και περπατώντας ένα εικοσάλεπτο, ακολουθώντας ξυλοσυρμή που αρχίζει από το ρέμα.

Η ευκολότερη προσπέλαση της θέσης γίνεται από το Λιανοτόπι. Το μονοπάτι ανηφορίζει με ήπιες κλίσεις μέσα σε δάσος μαυρόπευκων μέχρι το τέλος δασικού δρόμου. Λίγο μετά το τέλος του δρόμου, βρίσκουμε άνοιγμα στα δεξιά, από όπου ξεκινά δρομάκος δασικών μηχανημάτων, που κατηφορίζει βιαστικά προς την είσοδο του φαραγγιού. Ο δρομάκος αυτός καταλήγει στη μικρή, κρυπτική λωρίδα ήπιου αναγλύφου, ακριβώς μπροστά στο φαράγγι, δίπλα σε πηγές και κάτω από τη στέγη των θεόρατων βράχων. Εδώ θα δούμε τα ερείπια ενός μεγάλου κτιρίου του νοσοκομείου, που κατασκευαστηκε το 1947. Από εδώ, ένα στενό και κάπως εκτεθειμένο μονοπάτι μας φέρνει στη χαμηλότερη – και μεγαλύτερη – σπηλιά. Η θέση είναι πολύ κοντά στην κοίτη του ποταμού, που ωστόσο δρασκελίζεται μόνο το καλοκαίρι.

Τα προηγούμενα χρόνια, η θέση του Αντάρτικου Νοσοκομείου είχε ταυτιστεί με τις σπηλιές, ως ένα φυσικό στοιχείο που είναι εντυπωσιακό και εύκολα επισκέψιμο. Η κάτω σπηλιά αποτέλεσε για λίγες μέρες μέρος των χώρων νοσηλείας των τραυματιών και χειρουργημένων ανταρτών. Το κυριότερο πελονέκτημά της ήταν το απυρόβλητο του κοίλου, το οποίο είχε οργανωθεί σε δύο ορόφους. Μια μικρότερη σπηλιά, λίγο ψηλότερα, συμπλήρωνε τους φυσικούς θαλάμους. Πολύ περισσότερα κτίσματα βρίσκονται ψηλότερα, ενώ ημιυπόγειοι θάλαμοι ανάρρωσης είχαν διαμορφωθεί και στο Βέτερνικ, κάτω από την προστασία του μεγάλου βράχου.

Για την προσπέλαση του ιστορικού αυτού τόπου από τη Γράμοστα, μπορείτε να ακολουθήσετε ανάδρομα τη Βλαχόστρατα, στην κατεύθυνση απο το χωριό Γράμμος προς το Λιανοτόπι.

Η διαδρομή έχει κάποια σποραδική σήμανση με σημάδια στα βράχια και κορδέλες, καθώς και μερικές παλιές πινακίδες. Από το Λιανοτόπι μέχρι τη μεγάλη σπηλιά, η πορεία μας έχει μήκος 2.2 χλμ. και μπορεί να γίνει σε 1ω30-2 ώρες. Η κρήνη στο Λιανοτόπι δεν έχει νερό.

Υψομετρικό προφίλ

Υψόμετρα αφετηρίας – προορισμού και μέγιστο ύψος

Χάρτης διαδρομής

Προβολή
Λήψη

Η λίμνη Γκιστόβα είναι μια από τις τρείς μεγάλες αλπικές λίμνες της Ελλάδας. Βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα του Γράμμου, πάνω από το χωριό Γράμμος ή Γράμοστα και κοντά στις ψηλότερες κορυφές του βουνού, το Περήφανο και την κορυφή “2520”.

Ο Γράμμος έχει πολλές ορεινές λίμνες, όπως η λίμνη των Αρενών. Η Γκιστόβα ωστόσο είναι η λίμνη που βρίσκεται σε μεγαλύτερο υψόμετρο, στα 2350 μέτρα υψόμετρο, στο βορειότερο βραχίονα της κορυφογραμμής του Γράμμου και ακριβώς πάνω στην οριογραμμή με την Αλβανία.

Η ανάβαση στη Γκιστόβα ξεκινά από το χωριό Γράμμος και ακολουθεί μια αλληλουχία από κτηνοτροφικά μονοπάτια, στοχεύοντας στα λίγα σημεία αναφοράς ενός κυματιστού και μάλλον ασαφούς αναγλύφου. Μετά ένα υψίπεδο με μικρές αλπικές λίμνες, συνεχίζουμε σε σχετικά εμφανές μονοπάτι προς την κορυφογραμμή.

Για να φτάσουμε στη λεκάνη της λίμνης θα χρειαστεί μια μικρή κατάβαση. Από τις γύρω πλαγιές έχουμε άπλετη θέα στην αλβανική μεθόριο, αλλά και στα βορειότερα βουνά της Ηπείρου, με πιο προβεβλημένα το Σμόλικα και τη Γκαμήλα.

Το μεγαλύτερο μέρος της διαδρομής ακολουθεί μονοπάτι, αλλού σαφές και πατημένο, αλλού λιγότερο ξεκάθαρο. Δυο-τρεις πάσσαλοι που έχουν ξεμείνει από παλιότερη προσπάθεια σήμανσης μάλλον αποπροσανατολίζουν, ενώ αντίθετα μερικά κόκκινα σημάδια που διακρίνονται ακόμα είναι πολύ κοντά στη σωστή διαδρομή.

Σημειώστε ότι η λίμνη δεν είναι ορατή από τη ζώνη ανάβασης: βρίσκεται κρυμμένη σε μια ύφεση, που έχει άνοιγμα προς τα ΒΔ.

Υψομετρικό προφίλ

Υψόμετρα αφετηρίας – προορισμού και μέγιστο ύψος

Χάρτης διαδρομής

Προβολή
Λήψη

Η λίμνη Γκιστόβα είναι μια από τις τρείς μεγάλες αλπικές λίμνες της Ελλάδας. Βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα του Γράμμου, πάνω από το χωριό Γράμμος ή Γράμοστα και κοντά στις ψηλότερες κορυφές του βουνού, το Περήφανο και την κορυφή 2520.

Από το χωριό Γράμμος (ή Γράμοστα), παίρνουμε τον αγροτικό δρόμο προς τη Λεύκα. Ο δρόμος σε υψόμετρο 1850 μ., όπου πέτρινο εικονοστάσι, διακλαδίζεται: ο δεξιός κλάδος οδηγεί προς το Διάσελο Μπαρούγκα, ενώ ο αριστερός προς το λιβάδι Φάγκου. Στο σημείο αυτό μπορούμε να φτάσουμε και από το μονοπάτι που εξυπηρετεί την ανάβαση στη Γκιστόβα.

Στη διακλάδωση ακολουθούμε τον αριστερό κλάδο και περπατάμε στο χωματόδρομο, μέχρι την πρώτη εμφανή ράχη, όπου ευσταλής λαμαρινένια καλύβα (με κόκκινο χρώμα).

Στην καλύβα αφήνουμε το δρόμο και ανηφορίζουμε σε ραχούλα, πάνω σε ασαφές μονοπάτι. Κάνοντας αριστερά, μαπίνουμε σε ωραία λιβάδια με νερά και ορχιδέες. Από το τέλος του λιβαδιού, μπορούμε να επιλέξουμε το καλύτερο ανάμεσα στα διάφορα ασαφή ίχνη μονοπατιών: επιλέγουμε την όδευση της μικρότερης κλίσης, που παρακάπτει απότομη πλαγιά και μας φέρνει στη μεσαία από τις τρεις ρεματιές της ζώνης αυτή. Μέσα από την ομαλή ρεματιά φτάνουμε κοντά στο λαιμό της Γκιστόβας, όπου συγκλίνουμε με το μονοπάτι από την 2520 και κατεβαίνουμε στη λεκάνη της λίμνης.

Όταν υπάρχουν ακόμα χιονούρες στο βουνό, είναι προτιμότερο να κινηθούμε πιο κοντά στον άξονα της ράχης.

Νερό θα βρούμε στα ρυάκια της περιοχής.

Αν και τα σκυλιά στο Γράμμο δεν είναι επικίνδυνα, καλό είναι να αποφεύγουμε τα κοπάδια και ιδίως τις στάνες, κάνοντας έναν ανοιχτό κύκλο έξω από την ακτίνα ανησυχίας των ζώων.

Υψομετρικό προφίλ

Υψόμετρα αφετηρίας – προορισμού και μέγιστο ύψος

Χάρτης διαδρομής

Προβολή
Λήψη

Η ομαλή λεκάνη χωριού Γράμμος είναι στην ουσία ένα τεράστιο βοσκοτόπι. Άλλοτε, το απέραντο αυτό λιβάδι ήταν κατάστικτο από εγκαταστάσεις κτηνοτρόφων, οι οποίοι ξεκαλοκαίραζαν εδώ σε ομαδικούς καταυλισμούς που έφταναν έως και τις 10 οικογένειες, μέλη συνήθως ενός ευρύτερου συγγενικού κύκλου. Μία από τις αγαπημένες θέσεις συσπείρωσης των κτηνοτρόφων ήταν η Φρίγκα, ένα πλούσιο λιβάδι που φιλοξενούσε τη μεγάλη ομώνυμη πηγή.

Οι δρόμοι ζώων και ανθρώπων, που απέκλιναν από το χωριό Γράμμος προς τις εποχικές κτηνοτροφικές συνοικήσεις της λεκάνης, συνέκλιναν ψηλότερα στις κορυφογραμμές και τις μεγάλες πηγές. Δύο από τις πιο σημαντικές θέσεις υδροληψίας ήταν στη Φρίγκα και τη Γκιστόβα, δηλαδή στη μεγάλη πηγή και τη μόνιμη λίμνη.

Το παλιό μονοπάτι από τη Γράμοστα προς τη Φρίγκα βελτιώθηκε μεταπολεμικά, καθώς φιλοξένησε το πρώτο υδραγωγείο της περιοχής, έναν αγωγό πήλινων σωλήνων που μετέφερε καθαρό, πόσιμο νερό στο χωριό. Το υδραγωγείο αυτό εγκαταλήφθηκε αργότερα, αλλά το ίχνος του άξονα του αγωγού παρέμεινε και πρόσφατα διαπλατύνθηκε ως κτηνοτροφικό δρόμος. Ο δρόμος αυτός είναι η συντομότερη όδευση προς τη Φρίγκα και συντηρείται κάθε καλοκαίρι από τα ερπυστριοφόρα του στρατού.

Η όδευση αυτή, από το Γράμμο στη Φρίγκα και τη Γκιστόβα ακολουθεί τη ζώνη των ηπιότερων κλίσεων προς τη Γκιστόβα. Έτσι, ακολουθώντας το δρόμο αυτόν μέχρι το ύψος του οριζόντιου δρόμου Λεύκα-Μπαρούγκα, προχωρώντας μέχρι την πηγή από το ίχνος του παλιού αγωγού και συνεχίζοντας από μικρά μονοπάτια μέχρι τη Γκιστόβα, έχουμε στην ουσία ανασυστήσει την ευκολότερη πρόσβαση στη Γκιστόβα, μια πορεία την οποία υλοποιούσαν παλιότερα τα κοπάδια και τα φορτηγά ζώα.

Η διαδρομή ξεκινά από το χωριό και με μερικούς ελιγμούς στο τοπικό οδικό δίκτυο μπαίνει στο μακρύ δρόμο προς τη Φρίγκα. Όταν το δρομάκι αυτό δεν έχει καθαριστεί από τα μηχανήματα τους στρατού – γεγονός που συμβαίνει λίγες μέρες πριν την έλευση των κοπαδιών, συνήθως αρχές Ιούνη – μοιάζει με ωραίο πλατύ μονοπάτι. Το δρομάκι καταλήγει στον κύριο χωματόδρομο που συνδέει τη Λεύκα με το διάσελο Μπαρούγκα.

Κάνουμε λίγο αριστερά στο χωματόδρομο αυτόν και στο ύψος μιας λαμαρινένιας καλύβας μπαίνουμε στο ίχνος του παλιού υδραγωγού, που καταλήγει στην πηγή (εδώ, ο προσεκτικός παρατηρητής θα δει ένα παλιό φρεάτιο και λείψανα από την υποδομή μάστευσης).

Συνεχίζουμε με μικρά μονοπάτια προς τον άξονα της μεγάλης ρεματιάς, την περνάμε και ανηφορίζουμε σε ομαλά λιβάδια προς το κεντρικό μονοπάτι της Γκιστόβας. Συγκλίνουμε με αυτό στα ομαλά λιβάδια, ψηλότερα από το οροπέδιο με τις λίμνες.

Συνεχίζουμε στο σαφές αυτό μονοπάτι μέχρι τη λίμνη Γκιστόβα.

Η διαδρομή δεν έχει σήμανση. Από το χωριό Γράμμος μέχρι τη Γκιστόβα, η πορεία έχει μήκος 7.2 χλμ. και μπορεί να γίνει σε 3 ώρες. Νερό θα βρούμε στη πηγή Φρίγκα και στις μεγάλες ρεματιές που ακολουθούν, όπου το νερό είναι άφθονο, κρύο και καθαρό.

Υψομετρικό προφίλ

Υψόμετρα αφετηρίας – προορισμού και μέγιστο ύψος

Χάρτης διαδρομής

Προβολή
Λήψη

Η κορυφή 2520 (ή Τσούκα Πέτσικ, στη ντοπιολαλιά) είναι η ψηλότερη κορυφή του Γράμμου και η τέταρτη ψηλότερη της Ελλάδας. Η πυραμίδα της στέκεται καταμεσής του μεγάλου πετάλου των κορυφών του ανατολικού Γράμμου και μπορεί να προσπελαστεί από τέσσερις τουλάχιστον διαδρομές. Η διαδρομή που περιγράφουμε εδώ ξεκινά από το χωριό Γράμμος, ανεβαίνει στη θέση Λεύκα (όπου φτάνει και ψηλό αυτοκίνητο), περνά από τη λίμνη Γκιστόβα και συνεχίζει μέσω της κορυφογραμμής έως την Κορυφή 2520.

Η ανάβαση ξεκινά από το χωριό Γράμμος (τοπικά Γράμοστα) και ακολουθεί μια αλληλουχία από κτηνοτροφικά μονοπάτια μέχρι την περιοχή Λεύκα, όπου η διακλάδωση των δρόμων προς Μπαρούγκα και Φάγκου. Θα συνεχίσουμε μπροστά από πέτρινο εικονοστάσι και θα φτάσουμε σύντομα σε υψίπεδο με μικρές αλπικές λίμνες.

Το μεγαλύτερο μέρος του Γράμμου καλύπτεται από αδιαπέρατα πετρώματα. Κάτω από τα χάδια των παγετώνων, διαμορφώθηκαν αλλεπάλληλα οροπέδια και λεκάνες, όπου φωλιάζουν πολλές μικρές και μεγαλύτερες λίμνες. Εδώ, ανάμεσα σε εκατομμύρια βιόλες, γεντιανές, κρόκους, πρίμουλες και άλλα είδη των υποαλπικών λιβαδιών, θα εντοπίσουμε ομάδες από νάρκισους και λίγα κόκκινα Geum coccineum. Το εντυπωσιακό Geum coccineum είναι είδος των βουνών της Βαλκανικής και της Βόρειας Ανατολίας και οι λιγοστές θέσεις στο Γράμο σηματοδοτούν το νότιο όριο της εξάπλωσής του στη Βαλκανική.

Συνεχίζουμε σε ομαλές πλαγιές. Για να φτάσουμε στη λεκάνη της λίμνης θα χρειαστεί μια μικρή κατάβαση. Η Γκιστόβα είναι η μεγαλύτερη και βαθύτερη από τις πολυάριθμες λίμνες του Γράμμου και βρίσκεται στα 2350 μέτρα. Την άνοιξη, οι συμπαγείς μάζες του χιονιού μοιάζουν με μέτωπα αιώνιων πάγων.

Από τη Γκιστόβα, θα πάρουμε την κόψη της κορυφογραμμής, πάνω στα σύνορα με την Αλβανία. Το πεδίο είναι απρόβλεπτο: πλαγιές, χιονούρες, βράχινες κόψεις, στείρες σάρες. Αφού περάσουμε την Ανώνυμη 2414 μ., φτάνουμε στη βόρεια ράχη της 2520 και ξεκινάμε την ανάβαση στην βραχώδη κόψη. Η επιλογή αυτή περιλαμβάνει λίγο ψευτοσκαρφάλωμα (ακολουθούμε τα σχετικά πυκνά κόκκινα σημάδια, υπάρχει και μια πιο εύκολη παραλλαγή, που ακολουθεί πιο βατό μονοπάτι στη δυτική όψη της κορυφής).

Στην κορυφή θα περάσουμε από σειρά οχυρώσεων του Εμφυλίου, ενώ κοντά στο τριγωνομετρικό διακρίνονται τα λείψανα μικρής, άλλοτε ξυλόστεγης, εκκλησίας της Παναγίας (σήμερα έχει μεταφερθεί στην κορυφή Γκέσος).

Η κορυφή έχει άπλετη θέα στην Αλβανία και ανάλογο άνοιγμα προς την κοιλάδα της Γράμοστας. Για να επιστρέψουμε στο χωριό, θα πάρουμε το κτηνοτροφικό μονοπάτι από τα ομαλά λιβάδια του Φάγκου, βόρεια της κορυφής (δηλαδή θα ξανακατέβουμε τη βόρεια ράχη).

Το μονοπάτι, καλά χαραγμένο από τα βοοειδή, διατρέχει τα μεγάλα λιβάδια του Φάγκου και καταλήγει στο λιβάδι που παραδόξως λέγεται Γκιστόβα (ή Λεβέντικο), όπου 2 μικρά τσιμεντένια καλύβια και μεγάλη πηγή. Από εδώ θα πάρουμε τον μακρύ δρόμο προς τη Λεύκα και από το εικονοστάσι θα κατέβουμε στο χωριό.

Η πορεία έχει μήκος 23.2 χλμ Το σκέλος της ανάβασης έχει μήκος 10.1 χλμ και μια θετική υψομετρική διαφορά γύρω στα 1400 μ., ενώ η κατάβαση είναι μακρύτερη: φτάνει στα 12.1 χλμ. (με μια ελάχιστα μεγαλύτερη υψομετρική διαφορά, αλλά ως κατηφόρα). Υπολογείστε γύρω στις 5 ώρες για την ανάβαση και άλλες 4 για την κατάβαση.

Σημειώστε ότι οι καιρικές συνθήκες είναι ιδιαίτερα ευμετάβλητες και εξοπλιστείτε ανάλογα με την εποχή.

Υψομετρικό προφίλ

Υψόμετρα αφετηρίας – προορισμού και μέγιστο ύψος